Sinds het begin van het huidige decennium lijkt de wereld wel permanent in een staat van crisis. De oorlogen in Oekraïne en Gaza en recenter het conflict tussen de Verenigde Staten en Iran domineren het nieuws. Nederlanders worden dagelijks geconfronteerd met heftige beelden uit conflictgebieden. Maar, deze conflicten zien we niet alleen op het nieuws: we merken de effecten in ons dagelijks leven onder andere door stijgende energieprijzen. Wat ooit ver weg leek heeft steeds directere gevolgen voor ons dagelijks leven.
Dat conflicten steeds dichterbij lijken te komen staat niet op zichzelf, maar weerspiegelt een bredere trend. Na een lange periode waarin het aantal gewapende conflicten wereldwijd juist daalde, zien we sinds ongeveer 2010 opnieuw een stijgende lijn in zowel het aantal conflicten als het aantal slachtoffers. Wat is de oorzaak van deze toename en wat betekent dit voor de toekomst?
Van Amerikaanse wereldorde naar multipolaire rivaliteit
Een van de grootste onderliggende oorzaken achter de huidige instabiliteit in de wereld is een geopolitieke aardverschuiving: de overgang van een unipolair systeem met één dominante grootmacht naar een multipolaire wereldorde met meerdere concurrerende machten. Na de val van de Sovjetunie in 1991 bleven de Verenigde Staten over als enige echte supermacht. In de jaren die volgden bepaalden de VS in grote mate de internationale spelregels. Deze regels waren gebaseerd op een liberale orde waarin democratie, vrijhandel en internationale samenwerking centraal stonden.
Dit tijdperk is nu definitief voorbij. De razendsnelle opkomst van China, het assertieve optreden van Rusland en de veranderende rol van de VS hebben geleid tot een wereld zonder duidelijke scheidsrechter. Onder Trump blijven de VS militair en economisch enorm machtig, maar het Amerikaanse buitenlandbeleid wordt in steeds grotere mate bepaald door eigenbelang. Waar ingrijpen in het verleden vaak werd gerechtvaardigd door te verwijzen naar internationale normen, wordt de machtspolitiek tegenwoordig openlijk benoemd. Grondstoffen, invloedssferen en strategische belangen spelen weer een zichtbare hoofdrol.
Daarmee keert een oude manier van denken terug. Grootmachten delen de wereld opnieuw in volgens invloedsferen. Rusland beschouwt Oekraïne bijvoorbeeld als belangrijke buffer tegen het Westen. China bouwt via economische projecten en investeringen aan een bredere machtssfeer in Azië, Afrika en Zuid-Amerika, terwijl Taiwan ook toegeëigend wordt. Zelfs in de VS wordt er over Canada en Groenland gesproken alsof zij tot de Amerikaanse invloedsfeer behoren. Bondgenoten worden zo opzijgezet voor pure machtspolitiek. Of het nu gaat om Oekraïne, Groenland of Taiwan: territorium staat weer centraal in de internationale politiek.
De terugkeer van conventionele oorlogvoering
Deze verschuiving heeft grote gevolgen voor de aard van oorlogsvoering. Jarenlang leek het alsof conventionele oorlogen tussen staten steeds zeldzamer werden. Conflicten speelden zich vaker af tussen milities, terroristische organisaties en instabiele staten, in plaats van tussen twee goed georganiseerde legers. De oorlog in Oekraïne laat echter zien dat grootschalige conventionele oorlog in Europa niet tot het verleden behoort. Tanks, loopgraven en massale mobilisatie zijn opnieuw de norm. Mede hierdoor, en door de opkomst van nieuwe technologieën zoals autonome gevechtsdrones, zal oorlog in de toekomst dodelijker en verwoestender zijn dan in de afgelopen decennia.
Samen met de heropleving van machtspolitiek en de veranderende opstelling van de VS, brengt de terugkeer van industriële oorlogsvoering Europa in een lastige positie. Decennialang rustte de Europese veiligheid op twee pijlers: economische integratie binnen Europa en militaire bescherming via de NAVO, met de Verenigde Staten als belangrijkste bondgenoot. Maar als Washington onvoorspelbaarder wordt, kan Europa niet langer volledig vertrouwen op Amerikaanse steun. In het geval dat Europa verwikkeld raakt in een grootschalige oorlog op het eigen continent, staan we er misschien alleen voor. Het trans-Atlantische partnerschap blijft belangrijk, maar het is niet meer vanzelfsprekend genoeg om de Europese veiligheid volledig op te bouwen.
Daarom speelt de oorlog in Oekraïne een sleutelrol. De uitkomst van dat conflict zal een signaal afgeven aan de rest van de wereld. Als Oekraïne overeind blijft en Rusland wordt tegengehouden, versterkt dat het idee dat grenzen niet zomaar met geweld kunnen worden veranderd. Landen zoals Rusland zullen dan voortaan twee keer nadenken voordat ze een buurland binnenvallen. Maar, als Oekraïne onder druk wordt gedwongen tot een ongunstige vrede, kan dat juist andere machten aanmoedigen om agressiever op te treden. Dan wordt de boodschap: wie lang genoeg druk zet, krijgt uiteindelijk zijn zin.
De komende jaren staan daarom in het teken van twee grote dilemma’s. Het eerste dilemma is militair: hoe kan Europa zichzelf beschermen tegen nieuwe dreigingen zonder bij te dragen aan een nieuwe wapenwedloop? Meer defensiecapaciteit lijkt noodzakelijk, maar militarisering alleen biedt geen duurzame veiligheid. Het tweede dilemma is politiek: hoe verdedig je internationale regels in een wereld waarin grootmachten die regels steeds vaker naast zich neerleggen?
De toekomst van internationale veiligheid zal waarschijnlijk gekenmerkt worden door concurrentie, onzekerheid en crises. Toch betekent dit niet dat oorlog onvermijdelijk is. Juist omdat de wereld gevaarlijker wordt, zijn sterke internationale instituties, Europese samenwerking en diplomatie belangrijker dan ooit. De fundamentele vraag hierbij is of we bereid zijn om te vechten voor een sterke internationale rechtsorde, of ons neerleggen bij een wereld waarin brute machtspolitiek domineert.
Lees ook onze andere blogs binnen de serie ”De toekomst van…”: De toekomst van Europa, De toekomst van wonen of De toekomst van de gemeente.
Tekst: Koen Wöltgens