Om ons heen zien we allerlei stormen. De oorlog in Oekraïne duurt voort, het Midden-Oosten en Afrika blijven instabiel en een wispelturige president van het machtigste land ter wereld, de Verenigde Staten, dwingt Europa na te denken over zijn eigen veiligheid, onafhankelijkheid en toekomst. Hoe gaat Europa daarmee om? Wat betekent dit voor onze toekomst?
In Europa leefden we de afgelopen decennia in relatieve vrijheid en stabiliteit. Die vrijheid ontstond niet vanzelf, maar is gebouwd op onze ervaringen van de twintigste eeuw: oorlog en dictatuur hebben ons laten inzien dat samenwerken bezig is dan rivaliteiten tussen landen. Democratische rechtsstaten, de Europese Unie, Raad voor Europa en andere internationale instituten moesten ervoor zorgen dat vrede, mensenrechten en stabiliteit blijven bestaan – en niet afhankelijk zijn van de grillen van één leider of regering.
Maar hoe gaat dit verder? Velen ervaren dat deze fundamenten onder druk staan.
[lees verder onder de afbeelding]
Europese eenheid?
De Europese eenheid is de laatste jaren meerdere keren op de proef gesteld. De coronapandemie, stijgende (energie)prijzen, de oorlog in Oekraïne en de conflicten in het Midden-Oosten konden niet altijd op een gezamenlijke reactie van de Europese landen rekenen. Nationale belangen en eigen ervaringen in het verleden werden soms belangrijker geacht dan spreken met één Europese stem.
Toch zijn we ook als Europa al verschillende crises te boven gekomen. Bovendien, crises hebben de Europese samenwerking op sommige gebieden juist verdiept en versterkt. Met corona kocht Europa gezamenlijk vaccins in werd een gezamenlijk herstelfonds opgericht. En na de inval van Rusland in Oekraïne en door de grillen van de Amerikaanse president staat (gezamenlijk) defensie, veiligheid en strategische onafhankelijkheid veel hoger op de Europese agenda.
Europa staat onder druk, dat is duidelijk. Maar kunnen wij hier (opnieuw) een eenduidige richting aan geven?
(on)afhankelijk
Als Europa waren en zijn we afhankelijk van anderen. We leun(d)en voor onze veiligheid op de Verenigde Staten, voor energie waren we afhankelijk van Rusland en voor technologie zijn we afhankelijk van Amerikaanse en Aziatische bedrijven. Lange tijd ging dat goed, maar nu verschillende crises samenkomen wordt deze afhankelijkheid een probleem. Verduurzaming en vergroening van onze energievoorziening wordt bemoeilijkt omdat we in Europa weinig kritieke grondstoffen hebben. Terwijl die verduurzaming ons ook onafhankelijker maakt.
Om voorbereid te zijn op de toekomst zou het goed zijn als Europa grotendeels voor zichzelf kan zorgen en minder afhankelijk wordt van andere regio’s en landen (en bijbehorende grillen). Dit betekent natuurlijk niet dat we ons moeten afsluiten van de wereld. Maar wel om te investeren in cruciale sectoren als energie, medicijnen, technologie en defensie. En door afhankelijkheden beter te spreiden: niet afhankelijk zijn van één land of regio.
Binnen de EU staat dit gelukkig steeds hoger op de agenda, maar concrete stappen en acties zijn nodig om dit écht te bewerkstelligen.
Europa als voorbeeld
Europa deed zich lange tijd voor als verdediger van democratie, mensenrechten en de rechtsstaat. Maar die geloofwaardigheid staat onder druk. Want hoe kan je je jezelf zo presenteren als het in eigen huis niet altijd lekker loopt en als je bij conflicten je niet laat horen of de ‘verkeerde’ kant kiest? Zo sloot de EU met meerdere landen ‘migratiedeals’, terwijl mensenrechten in die landen niet altijd goed gewaarborgd zijn. Ook sloot de EU een deal over grondstoffen met Rwanda, terwijl dat land betrokken was bij een conflict in en met Congo.
Het is makkelijk om altijd met de beschuldigende vinger te wijzen, maar ‘een betere wereld begint bij jezelf’. Dus laten we vooral in Europa, Nederland en in onze eigen gemeenschappen zelf het goede voorbeeld geven en waarde blijven hechten aan democratie, mensenrechten en de rechtsstaat: eerlijke en vrije verkiezingen, onafhankelijke rechters & media en bescherming van minderheden. Hoewel dit de laatste tijd soms lastig lijkt, is het niet onmogelijk om autocratische tendensen om te keren. Polen en Hongarije hebben onlangs gekozen voor een andere politiek.
Keuzes maken voor de toekomst van Europa
Om Europa te blijven in de toekomst moeten we minder afwachtend zijn en reageren op gebeurtenissen. We moeten actief kiezen voor een gezamenlijke Europese toekomst en ons niet laten leiden door gebeurtenissen om ons heen. We moeten ook meer zijn dan een markt en echt een gemeenschap gaan vormen.
De wereld vormt zich in machtsblokken en invloedssferen, willen we bij het grillige Amerika, het autocratische Rusland of China gaan horen? Of blijven we liever Europa? Die keuze maken we zelf. Maar dat vraagt wel om (moedige) keuzes en samenwerking. De toekomst overkomt Europa niet alleen, maar maakt zij ook zelf.