Elk jaar geven we les in scenarioplanning aan masterstudenten architectuur en stedenbouw van Hogeschool Fontys. De opdracht is om een ontwerp te maken dat inspeelt op een bepaald toekomstscenario. De ontwerpen van de studenten inspireerden ons om na te denken over de toekomst van wonen. Het gaat veel over het woningtekort de laatste tijd, maar wat speelt er nog meer op het gebied van wonen? Waar moeten we rekening mee houden? Sluiten de bestaande woningen wel aan op de woonbehoeften van de toekomst? En welke aannames bestaan daar over?
Samen wonen als ideaal?
Een veelvoorkomend thema bij toekomstscenario’s is de vraag: wordt de samenleving individualistischer of juist meer collectivistisch? In veel projecten die we doen – of dat nou voor een gemeente is of voor een zorginstelling – worden gemeenschappelijke woonconcepten genoemd als oplossing voor allerlei problemen. Het zou de woningnood oplossen, eenzaamheid tegengaan en de sociale cohesie verbeteren. De aanname is vaak dat mensen het fijn vinden om in een gemeenschap te wonen en het ook prima vinden om tuinen, gemeenschappelijke ruimtes en zelfs keukens te delen. Maar is dat wel zo? Willen mensen het liefst in een hechte gemeenschap wonen en veel contact hebben met buren, of willen ze eigenlijk graag op zichzelf wonen en zoveel mogelijk afgeschermde ruimtes hebben?
Stel je voor: een appartementencomplex zonder gezamenlijke trappen en galerijen, waar je zonder angst voor ongemakkelijke ontmoetingen met buren je appartement vrij in en uit kan. Een plek waar je je echt even terug kan trekken uit een wereld vol prikkels. Naast je eigen woonkamer en keuken, kan je je ook terugtrekken in je ‘digital room’: afgesloten van de buitenwereld, maar super goed verbonden met je online bubbel. Vrienden nodig je fysiek uit in je woonkamer of ontmoet je in je favoriete online wereld. Vlak naast je appartement zit een pick-up punt voor al je bestellingen. Meer heb je niet nodig toch?
Klinkt dit als een nachtmerrie of wel als een aantrekkelijk woonperspectief? Het schuurt met de huidige ideeën over wonen. Maar is het wel zo raar of dystopisch? Of sluit het juist goed aan bij de behoefte van een steeds groter wordende groep eenpersoonshuishoudens, neurodiverse mensen of mensen die graag op zichzelf zijn?
Wellicht ben je in deze tijd van woningnood allang blij met een geschikte woning voor jezelf. De meest prangende opgave op het gebied van wonen is natuurlijk het structurele woningtekort, met name voor starters, middeninkomens, jongvolwassenen, ouderen en statushouders. Deze groepen zijn met name op zoek naar betaalbare woningen, vaak voor één of twee personen. Dat valt samen met een andere trend: in Nederland zijn steeds meer eenpersoonshuishoudens, nu 40% van het totaal aantal huishoudens (en 19% van de Nederlanders woont alleen)[1]. Het beeld heerst wel eens dat (bijna) iedereen in Nederland in een rijtjeshuis woont, terwijl nu vooral behoefte is aan appartementen en andere kleinere woningen.
Wat als de stad leegloopt?
Het woningtekort domineert het beeld in de politiek en media, maar het is ook goed om rekening te houden met het tegenovergestelde scenario: krimp. In sommige regio’s is krimp een reëel maar verontrustend toekomstbeeld. Ook in regio’s waar dit nu misschien nog niet aan de orde is, is het goed om alert te blijven op signalen van verandering. Wat zou het bijvoorbeeld voor de regio Veldhoven betekenen als ASML ooit eens vertrekt of verdwijnt? De vraag is dus niet alleen hoe we voldoende woningen bouwen, maar ook hoe we toekomstgericht bouwen – met verschillende scenario’s in ons achterhoofd. En dus: hoe zorgen we ervoor dat een stad geen onveilige spookstad wordt in het geval van leegloop? Een oplossing kan zijn om woningen te slopen en een ruimer opgezette wijk te bouwen met veel groen, ideaal voor natuurliefhebbers in de stad! Een andere oplossing om onveiligheid tegen te gaan, kan zijn om bijvoorbeeld treinstations met donkere tunnels om te vormen tot multifunctionele gebouwen met appartementen, winkels, uitgaansgelegenheden en openbaar vervoerhubs. Dat raakt meteen aan een andere trend: het combineren van functies in één gebouw – hard nodig in ons land waar grond schaars is.
Klimaat & cultuur
Tot slot speelt klimaatverandering en klimaatadaptatie een grote rol. Er wordt steeds meer geëxperimenteerd met klimaatvriendelijk bouwen. Ook wordt bij de bouw van nieuwbouwwijken goed gelet op klimaatadaptatie: kan het water goed wegkomen bij grote regenbuien en zijn de woningen goed geïsoleerd? Hierbij is het belangrijk ver vooruit te kijken: zijn de woningen ook nog fijn om in te wonen over vijftig jaar? Een uitkomst zou zijn als woningen makkelijker aan te passen zijn aan veranderende weersomstandigheden, zoals glas dat meer of minder licht en warmte binnenlaat afhankelijk van de seizoenen. Woningen die makkelijker aan te passen zijn aan de behoeften van de bewoners kunnen ook een uitkomst zijn voor de veranderende samenstelling van huishoudens, zoals samengestelde gezinnen of gezinnen waarin het ouderschap gedeeld wordt. De diversiteit van de bevolking wordt nu nog weinig gereflecteerd in de woningen in ons land – met name de buitenkant. Zou het niet ook makkelijker moeten zijn om je woning aan te kunnen passen aan de stijl van je eigen cultuur, smaak of identiteit?
Als het gaat om wonen is het extra belangrijk om naar de toekomst te kijken. Het duurt immers wel even voordat een woning gebouwd is en als het goed is blijft die ook voor decennia of zelfs eeuwen staan. We zien helaas toch dat dit vaak onvoldoende gebeurt. Met als gevolg veel (dure) eengezinshuizen terwijl (goedkope) appartementen nodig zijn, en nieuwbouwhuizen die een airco nodig hebben omdat ze wel warmte vasthouden maar het lastig loslaten – terwijl de zomers veel heter worden. Gelukkig zien we ook veel innovaties in architectuur en stedenbouw en (jonge) professionals die slim inspelen op trends, of vaste aannames bevragen.
[1] https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/woonsituatie/huishoudens-nu