Gemeenten staan de laatste jaren voor steeds complexere opgaven. Taken als jeugdhulp, energietransitie en bestaanszekerheid zijn de afgelopen jaren bij het lokale niveau belegd, terwijl de financiële ruimte niet in hetzelfde tempo is meegegroeid en het bestuurlijke speelveld ingewikkelder is geworden. Gemeenten moeten opereren binnen nationale wetgeving, regionale samenwerkingsverbanden en Europese afspraken, terwijl de vraagstukken vaak meerdere beleidsterreinen raken en zich niet laten vangen in kaders. Juist omdat gemeenten zo dicht op het dagelijks leven van inwoners zitten, van de inrichting van de openbare ruimte tot toegang tot voorzieningen, raakt vrijwel elke beleidskeuze mensen persoonlijk. Hoe kunnen gemeentebesturen richting geven aan alle keuzes die hen voorliggen?
Besturen vanuit het gemeentehuis alleen blijkt onvoldoende in een samenleving waarin burgers mondiger zijn, zich sneller organiseren en hun stem ook online laten horen. Via sociale media, burgerinitiatieven en lokale netwerken maken inwoners duidelijk dat zij niet alleen geïnformeerd willen worden, maar ook eerder in het proces betrokken willen worden. Voor sommigen is dat een poging om grip te houden op hun directe leefomgeving in een tijd waarin veel als onzeker wordt ervaren. De klassieke bestuurlijke cyclus – eens in de vier jaar verkiezingen en daarna beleidsvorming op basis van het coalitieakkoord – sluit bovendien steeds minder goed aan bij de hoeveelheid en complexiteit van besluiten die gemeenten moeten nemen. Veel gemeenten gebruiken daarom participatie om keuzes voor te leggen, te onderbouwen en politiek te legitimeren in een tijd waarin het vertrouwen in de overheid onder druk staat. Zo kan participatie een uitkomst bieden in de veranderende relatie tussen overheid en samenleving. Niet voor niets is participatie expliciet vastgelegd in de Omgevingswet en maken steeds meer gemeenten beleid rondom het betrekken van inwoners bij besluitvorming.
Samen betekenis geven aan de toekomst
Toch blijft participatie vaak sterk gericht op het oplossen van directe problemen. Inwoners hebben daarbij vaker het gevoel dat inspraak alleen dient om al concrete plannen te legitimeren. Door de manier waarop participatie wordt ingericht, is er weinig ruimte voor de onderliggende waarden en toekomstbeelden van inwoners. Vragen als: Welke richting willen we op als gemeente? Wat vinden we belangrijk om te behouden en wat zijn we bereid te veranderen? Welke waarden moeten leidend zijn als omstandigheden verschuiven? Zulke vragen worden impliciet wel meegewogen, maar zelden gezamenlijk verkend.
Juist daar ontstaat ruimte voor een ander type gesprek. Een gesprek dat minder draait om je mening geven en meer om gezamenlijk betekenis geven. En vooral een gesprek dat het niveau van een enkel besluit overstijgt en meer gaat over het bredere verhaal waar dat besluit onderdeel van is. Door verschillende mogelijke toekomsten te verkennen, komen de onderliggende waarden en voorkeuren van inwoners, stakeholders en bestuurders naar boven. De verschillende mogelijke toekomsten kunnen dienen als een gespreksinstrument, met als einddoel een gezamenlijk wensbeeld. Participatie krijgt dan een ander karakter: niet alleen reageren op plannen, maar meedenken over de visie die ten grondslag ligt aan keuzes voor de hele gemeente. Dat vraagt om andere vormen van inspraak, waarbij vanuit een open houding meer ruimte is voor verkenning en verbeelding.
Structureel meedenken
Hoe zou gemeentebestuur eruit kunnen zien in de toekomst als inspraak op een andere manier wordt vormgegeven? Een mogelijk scenario is dat de gemeentelijke organisatie steeds verder naar de achtergrond verschuift en er een netwerk ontstaat van actieve gemeenschappen die zelf verantwoordelijkheid nemen voor voorzieningen, zorg en leefbaarheid. De rol van de gemeente wordt dan vooral ondersteunend en verbindend. In een ander scenario ontstaat juist een sterker langetermijngericht bestuur, waarin gemeenten werken met vaste burgerpanels of periodieke toekomstverkenningen die richting geven aan beleid over meerdere bestuurlijke cycli heen. Democratie wordt dan minder een moment en meer een doorlopend proces. Natuurlijk neemt participatie niet alle spanning van moeilijke keuzes weg, maar het gezamenlijk verkennen van de toekomst van de gemeente kan wel zorgen voor beslissingen die beter aansluiten op de wensen en ideeën van de lokale samenleving.
Juist in de periode rond de gemeenteraadsverkiezingen en nieuwe coalitieakkoorden ontstaat ruimte om een gesprek te voeren over welke toekomst de gemeente na wil streven. Futureconsult begeleidde meer dan 30 gemeenten bij strategische verkenningen met behulp van toekomstscenario’s en participatie. Bekijk hier de video over onze aanpak.